Kışın Elektrikli Araç Menzili Neden Düşer, Ne Kadar Azalır?

Sabah -5 derecede arabaya binip gösterge panelinde menzilin bir gecede 310 km'den 210 km'ye indiğini görünce ilk akla gelen şey arızadır. Oysa bu, kışın her elektrikli araç sahibinin karşılaştığı sıradan bir durum ve hava ısınınca menzil kendiliğinden geri gelir.

Batarya hücreleri zarar görmüyor, kimyasal bir bozulma yaşanmıyor. Sadece soğukta batarya enerjiyi daha isteksiz veriyor, kabini ısıtmak da ekstra enerji istiyor. İkisi üst üste binince gösterge panelindeki sayı düşüyor.

Burada panikleyecek bir şey yok, çünkü gösterge panelindeki o rakam sabit bir fizik sonucu değil, aracın son sürüşlerinden öğrendiği bir tahmin. Çoğu elektrikli araç kalan menzili hesaplarken kalan batarya yüzdesini son birkaç on kilometrenin ortalama tüketimiyle çarpıyor; soğuk bir sabah kısa ve ısınmamış bir sürüşten sonra bu ortalama kötümser çıkıyor, panel de düşük bir rakam gösteriyor. Birkaç ılık sürüşten sonra aynı ortalama toparlanıyor ve gösterge kendini güncelliyor. Panelin dibe vurması aracın bozulduğu anlamına gelmiyor, sadece yakın geçmişteki soğuk ve kısa sürüşleri yansıtıyor.

Kabini ısıtan motor değil, batarya

Benzinli ya da dizel bir arabada kabin ısıtması neredeyse bedavadır: motor zaten çalışırken ortaya çıkan atık ısıyı kaloriferle içeri aktarırsın. Elektrikli araçta böyle bir atık ısı kaynağı yok; kabini ısıtan enerji de tekerlekleri döndüren enerji gibi doğrudan bataryadan çekiliyor. Webtekno'nun da aktardığı gibi, menzil düşüşünün tek nedeni batarya kimyası değil, bu ısıtma yükü.

İkinci sebep bataryanın kendisi. Soğukta hücrelerin içindeki kimyasal reaksiyon yavaşlıyor, batarya aynı anda daha az güç verebiliyor; bu yüzden sen hızlanırken aracın daha fazla enerji harcamış gibi görünüyor.

Rakamlar ne diyor: yüzde 20 ile yüzde 40 arası

Amerikan otomobil kulübünün dinamometre testinde elektrikli araçlar 23,9 santigrat dereceden -6,7 dereceye düşüldüğünde ortalama yüzde 39 menzil kaybetti, verimde kayıp yüzde 35,6 oldu. Aynı testte 35 derecelik sıcak havada kayıp sadece yüzde 8,5'te kaldı; yani asıl düşüren şey soğuk, sıcak değil.

Daha geniş bir örneklemde Recurrent'in 30 binden fazla araçtan topladığı telemetri verisi benzer bir tablo çiziyor: 0 derecede araçlar ortalama menzillerinin yüzde 78'ini koruyor, -6,7 derecede bu oran yüzde 70'e iniyor. Düz söylersek kayıp sırasıyla yüzde 22 ve yüzde 30.

İşler gerçekten soğuyunca tablo sertleşiyor. Norveç otomobil federasyonu NAF'ın düzenlediği El Prix testinde 24 model -32 derecede denendi; WLTP değerlerine kıyasla ortalama kayıp yüzde 38'e çıktı. 400 km'lik bir menzil böyle bir soğukta kabaca 250 km'ye, bir haftalık kullanımda bir şarj dolumu daha fazla prize gitmek demek.

Tabloyu tek başına batarya kimyası ve kabin ısıtması doldurmuyor; yolun kendisi de pay istiyor. Karlı ya da ıslak zeminde lastikle yol arasındaki sürtünme artıyor, kış lastiğinin yumuşak kauçuk karışımı da yaz lastiğine göre yuvarlanma direncini yükseltiyor; sonuç aynı hızda ilerlemek için daha fazla enerji harcamak oluyor. Michelin'in lastik basıncı üzerine paylaştığı ölçümlere göre yuvarlanma direncindeki yüzde 30'luk bir artış, ekstra enerji tüketiminin yüzde 3 ila 5'ini oluşturuyor; bu ölçüm düşük basınçlı lastik için yapılmış olsa da aynı fizik karlı/ıslak zemin ve kış lastiği için de geçerli. Kış lastiğinin karlı zeminde tam olarak ne kadar ek tüketime yol açtığına dair ayrı bir test rakamına ulaşamadık; ama yönü net, ihmal edilecek kadar küçük değil.

Isı pompası burada fark yaratıyor. Recurrent verisine göre ısı pompalı araçlar 0 derecede, ısı pompası olmayanlara kıyasla ortalama yüzde 10 daha fazla menzil koruyor. Techinside'ın aktardığı aynı veride bu fark model bazında da görünüyor: Tesla Model 3'te ısı pompasıyla kayıp yüzde 13'te kalırken ısı pompasız versiyonda yüzde 21'e çıkıyor; Kia EV6'da kayıp yüzde 20.

Fişteyken ısıtmak işe yarıyor, şarjı da hızlandırıyor

Aracı prize takılıyken ısıtmanın (ön koşullandırma) iki faydası var. Birincisi kabin zaten ısınmış halde yola çıkıyorsun, bu enerjiyi bataryadan değil şebekeden harcamış oluyorsun; ikincisi soğuk batarya hızlı şarjı yavaş kabul ediyor, şarj cihazı hücrelere zarar vermemek için akımı kendiliğinden kısıyor.

El Prix testinde şarjdan önce batarya ön koşullandırması yapan sürücülerin çoğu, yüzde 10'dan yüzde 80'e şarj süresini üreticinin belirttiği süreye yakın tutabildi. Yani soğuk havada hem gidişte hem şarjda kazanç var: önce ısıt, sonra fişi çek.

Tüketim arttıkça 100 km'nin maliyeti de artıyor. Bunu kendi aracına göre hesaplamak istersen şarj maliyeti rehberimize bakabilirsin.

Kışa girmeden kontrol listesi

• Lastik basıncını kontrol et: soğukta basınç düşer, az basınçlı lastik yuvarlanma direncini artırıp tüketimi yükseltir.
• Kısa mesafelerde kabin ısıtması yerine koltuk ve direksiyon ısıtmasını dene; ısıttığın hava yerine ısıttığın yüzey daha az enerji ister.
• Araç prizdeyken ön koşullandırmayı kullan, kabin de batarya da yola çıkmadan önce ısınsın.
• Mümkünse aracı garaj ya da kapalı alanda şarj et; batarya zaten daha az soğumuş başlar.

Uzun yola çıkmadan

Kışın uzun bir yola çıkarken menzil hesabına baştan pay bırak; testlerdeki aralığa bakınca yüzde 20-30'luk bir kayıp hiç şaşırtıcı değil. Pratikte bu, menzil payını baştan ayırmak, gösterilen rakamın tamamına değil bir kısmına güvenmek ve durak sayısını plandakinden bir fazla saymak demek.

Şarj moderasyonu da işin bir parçası. Duraklarda yüzde 10'dan yüzde 80'e kadar doldurup yola devam etmek, soğukta yüzde 80'den yüzde 100'e tamamlamaya çalışmaktan daha mantıklı; çünkü soğuk batarya son dilimleri çok yavaş kabul ediyor, El Prix testinde de görüldüğü gibi ön koşullandırma yapılmadan bu son yüzdeler normalin kat kat yavaşında doluyor. Kısacası kışın uzun yolda hedef tek seferde yüzde 100'e tamamlamak değil, sık ama kısa moladır; rotanı planlarken güzergahındaki şarj istasyonlarını ve fiyatları karşılaştırabilirsin, Voltbu üzerinden bu payı hesaba katarak duraklarını önceden belirlemek yolda beklenmedik bir şarj aramasından daha rahat.

Kayıp kalıcı değil. Hava ısındığında gösterge panelindeki sayı da, bataryanın isteksizliği de eski haline dönüyor; kışın yaptığın tek şey biraz daha sık fişe takılmak.

Kaynaklar

• AAA: Extreme Temperatures Affect Range of Electric Vehicles
• Recurrent: Best EV for Winter & Cold Weather Range
• FIA: How do EVs Perform at -32°C?
• Techinside: Elektrikli araçlar soğuk havada ne kadar menzil kaybediyor?
• Webtekno: Elektrikli Araçlarda Menzil Neden Düşer?
• Michelin: Yuvarlanma direnci nedir ve yakıt tüketimini nasıl etkiler?